Portret więzienny młodego Benedykta Czumy

Opowieść o wyborze, wolności i odpowiedzialności 01 / 11

Benedykt
Czuma.

Współtworzył konspiracyjną organizację, gdy do wolnej Polski pozostało ćwierć wieku — na długo przed powstaniem Solidarności.

↓

Fotografia więzienna · zasób IPN

W skrócie1941—2023

Nie czekał na lepszy moment.

Za działalność opozycyjną zapłacił ponad czterema latami pozbawienia wolności. Po wyjściu z więzienia nie zaprzestał walki o prawa obywatelskie i niepodległość Polski.

Współtworzył Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela, a następnie łódzką Solidarność. Doczekał wolnej Polski, o którą upominał się przez dziesięciolecia.

01 / DecyzjaZanim pojawiła się Solidarność
Rok, w którym wszystko się zaczęło

1965.

Benedykt Czuma ma 24 lata.

20lat istnienia komunistycznego państwa podporządkowanego ZSRR
15lat do powstania Solidarności
24lata do obrad Okrągłego Stołu

Dla wielu ludzi — nawet tych, którzy odrzucają system — perspektywa zorganizowanej walki o niepodległość wydaje się nierealna.

Benedykt Czuma wspominał

„Wielu ludzi uważało, że to co my robimy nie ma najmniejszego sensu. [...] Mówienie, że może byśmy podjęli w przyszłości jakieś działania uważali za tragiczną mrzonkę. Takie były oceny większości ludzi, którzy komunizmu nienawidzili”.

Wypowiedź przytoczona w rozprawie doktorskiej Piotra Byszewskiego · cytat skrócony

Benedykt nie podziela przekonania, że nic nie da się zrobić.

02 / Ruch1965—1970

Nie zamierzał
czekać.

Wraz z bratem Andrzejem i grupą podobnie myślących ludzi współtworzy Ruch — największą tajną organizację od śmierci Stalina, której celem było odzyskanie przez Polskę niepodległości.

Nie zamierza jedynie sprzeciwiać się komunizmowi. Chce działać na rzecz nowej Polski, w której warto będzie żyć.

Z deklaracji „Mijają lata…”Głos Ruchu
„Mamy prawo do wolności,
mamy prawo do rozwoju.”

„Mamy dość podnoszenia kłamstwa do rangi jedynej religii państwowej. [...]”

„Mamy zamiar wskazać trzecie wyjście. Albowiem nie zapominamy o niezbywalnym prawie do wolności i prawdy.”

Nie wystarczy powiedzieć „nie”
Pierwsza strona szóstego numeru «Biuletynu» Ruchu, z artykułem «Nasza szansa»
„Biuletyn” Ruchu, nr 6 · niezależne pismo wydawane poza cenzurą. Archiwum osobiste Benedykta Czumy.

Za działaniem
stoją idee.

Ludzie Ruchu opracowują deklarację „Mijają lata…” — krytyczną analizę istniejącego systemu i własną wizję przyszłej Polski. Za ideami stoi przekonanie, że wolność wymaga odwagi i namysłu.

Nie wystarczy wiedzieć, przeciw czemu się walczy. Trzeba wiedzieć, o co.

Od słów do czynów

Pięć lat
konspiracji.

Benedykt pozostaje w „Centrum” Ruchu i organizuje jego struktury łódzkie.

  1. 01

    Niezależne wydawnictwa

    Tworzenie i rozpowszechnianie „Biuletynu” i „Informatora” poza państwową cenzurą.

  2. 02

    Ulotki i kolportaż

    Docieranie z niepodległościowym przekazem poza własne środowisko.

  3. 03

    Budowanie struktur

    Organizowanie współpracowników w różnych miastach Polski.

  4. 04

    Praca programowa

    Rozmowy o ustroju, gospodarce i przyszłości niepodległego państwa.

  5. 05

    Akcje bezpośrednie

    Sporadyczne działania wymierzone w symbole komunistyczne.

03 / Cena1970—1974

Ostatnie słowo Benedykta Czumy w procesie przywódców Ruchu · 1971

„Nie możemy iść drogą oportunizmu.”

„Wtedy, kiedy ludzie opowiadali sobie po kątach kawały polityczne, myśmy podjęli działalność, która mogła się skończyć źle i skończyła się konfliktowo dla życia osobistego naszego i naszych bliskich.

Ryzykowaliśmy to, gdyż dobro społeczeństwa stanowiło dla nas wyższą wartość.

Dlatego nie czuję się winnym.”

Ostatnie słowo Benedykta Czumy w procesie przywódców Ruchu
Benedykt Czuma podczas aresztowania, obok niego funkcjonariusz
Fotografia z aresztowania Benedykta Czumy.

Czerwiec 1970

Cena wyboru.

Po pięciu latach działalności konspiracyjnej 29-letni Benedykt Czuma zostaje aresztowany. Podczas przeszukania jego mieszkania funkcjonariusze znajdują między innymi materiały zapalające, przygotowane w związku z planowaną akcją przeciwko Muzeum Lenina w Poroninie.

Rozpoczynają się śledztwo i proces członków Ruchu.

Proces · dwa głosy z sali sądowej

Oskarżenie / prokurator Wiesław Krassowski
„Nieodpowiedzialna, marginesowa grupka zapragnęła władzy.”
Odpowiedź / Benedykt Czuma
„My nie sięgaliśmy po władzę.”

„Byleby społeczeństwo mogło być wolne.”

Przed sądem Benedykt nie wyrzeka się swoich przekonań. Odrzuca zarzut dążenia do zbrojnego przejęcia władzy i broni prawa Polaków do wolności oraz samodzielnego decydowania o przyszłości kraju.

Zestawienie ma charakter redakcyjny. Cytaty pochodzą z dwóch odrębnych wystąpień podczas procesu.

23 października 19716 latwyrok więzienia

Zakład Karny nr 1 · Strzelce Opolskie

1970—1974

Benedykt Czuma trafia do Zakładu Karnego nr 1 w Strzelcach Opolskich. Za murami czekają go lata rygoru, izolacji od bliskich i życia podporządkowanego decyzjom strażników.

Ma 29 lat, kiedy zostaje aresztowany. Zamiast budować własne życie na wolności, spędza kolejne lata w jednym z najcięższych ówczesnych więzień dla skazanych po raz pierwszy.

Ponad cztery lata życia.
Wiara w więzieniu

Rola Boga w więzieniu.

W więzieniu Benedykt znajduje oparcie w wierze. Czyta Pismo Święte i modli się. Po latach opowiada synowi o czymś, co szczególnie zapamiętał z tamtego okresu: „Inni mieli czarno-białe sny, a ja miałem kolorowe, pogodne sny”. Sam wiąże to doświadczenie z modlitwą i wiarą.

04 / Nowy rozdziałPo więzieniu
Wyjście na wolność

Więzienie mogło zamknąć ten rozdział.
On postanowił pisać następny.

25 września 1974

Benedykt Czuma opuszcza więzienie na mocy amnestii.

Za działalność, której nie uważał za winę, zapłacił ponad czterema latami wolności.

33 lata

Kocha swoją profesję inżyniera i ma przed sobą zawodowe marzenia. Wie jednak, że komunistyczne władze nie pozwolą mu swobodnie rozwijać kariery.

Represje nie kończą się wraz z wyjściem z więzienia.

05 / ROPCiOOd 1977 roku

Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela

Mała przestrzeń wolności.

„Bywało, że na 40 metrach mieściło się 50 osób.”

Benedykt Czuma · wspomnienie w „Tygodniku Powszechnym”

W swoim łódzkim mieszkaniu przy ulicy Konstytucyjnej organizuje cotygodniowe spotkania. Przychodzą ludzie zainteresowani niezależną działalnością, otrzymują prasę i materiały informacyjne, uczestniczą w dyskusjach i słuchają prelekcji. Zgłaszają się też osoby prześladowane lub dyskryminowane przez aparat władzy, szukające pomocy.

Od konspiracji do jawnego sprzeciwu
1977.

36-letni Benedykt współtworzy ROPCiO — jawną inicjatywę łączącą obronę praw obywatelskich z dążeniem do niepodległości Polski.

Dwanaście lat wcześniej trzeba było działać w ukryciu. Teraz można otwarcie podać adres, pod którym spotykają się ludzie gotowi działać niezależnie od władzy.

Łódź · 15 kwietnia 1977

Drzwi były otwarte.

W mieszkaniu Benedykta rozpoczyna działalność jeden z dwóch pierwszych w Polsce Punktów Konsultacyjno-Informacyjnych ROPCiO. Osoby prześladowane przez władze mogą zgłosić się po pomoc, także prawną. Działacze wymieniają informacje, nawiązują kontakty i organizują kolejne przedsięwzięcia.

Benedykt organizuje Klub Swobodnej Dyskusji. Łódź staje się jednym z najaktywniejszych ośrodków Ruchu Obrony. Andrzej Czuma wspominał, że właśnie tu struktury były najlepiej zorganizowane — w dużej mierze dzięki pracy Benedykta.

Ludzie uczą się wspólnie działać bez zgody i nadzoru komunistycznej władzy.
Niezależne słowo

„Opinia”.

Benedykt współpracuje przy wydawaniu i rozpowszechnianiu ogólnopolskiego pisma ROPCiO. Zasiada w jego Radzie Konsultacyjnej i od czasu do czasu publikuje własne artykuły.

Pierwsza strona pisma «Opinia» z czerwca 1978 roku
„Opinia”, czerwiec 1978 · pismo Ruchu Obrony Praw Człowieka i Obywatela
Uczestnicy spotkania ROPCiO w Warszawie w styczniu 1980 roku
VI Ogólnopolskie Spotkanie członków ROPCiO · Warszawa, styczeń 1980. Siedzą od prawej: Adam Wojciechowski, Andrzej Czuma, Benedykt Czuma; stoi Kazimierz Janusz. Fot. Janusz Krzyżewski, zbiory Ośrodka KARTA
Jawnie nie znaczy bezpiecznie

Pod obserwacją.

Benedykt pozostaje pod obserwacją Służby Bezpieczeństwa. Jego mieszkanie jest przeszukiwane, a on sam wielokrotnie zatrzymywany, niekiedy na 48 godzin.

W 1978 roku 37-letni Benedykt żeni się z Elżbietą, która wcześniej organizowała Studencki Komitet Solidarności w Szczecinie i sama doświadczyła represji. Po ślubie zamieszkują razem przy Konstytucyjnej. Ich dom pozostaje miejscem spotkań opozycji, niezależnych dyskusji i pomocy prześladowanym.

Oboje wiedzą już, jaką cenę można zapłacić za sprzeciw wobec systemu. Mimo represji nadal otwierają swoje drzwi ludziom, którzy przychodzą po pomoc, niezależną prasę czy możliwość swobodnej rozmowy.

06 / SolidarnośćŁódź · 1980—1981

1 września 1980 · Benedykt ma 39 lat

Kiedy przyszli pracownicy MPK.

Do mieszkania Benedykta i Elżbiety Czumów przy ulicy Konstytucyjnej w Łodzi przychodzą trzej pracownicy Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego.

Longin
Chlebowski
Andrzej
Trautman
Zbigniew
Rybarkiewicz
Prośba o pomoc

Chcą zorganizować niezależny związek zawodowy i proszą Benedykta o pomoc w stworzeniu zespołu doradców.

Benedykt podejmuje się tego zadania.
1965

Niewielu wierzy w skuteczny sprzeciw. Benedykt współtworzy tajną organizację niepodległościową.

1980

Tysiące ludzi zaczynają organizować się niezależnie od komunistycznej władzy.

Rozpoczyna się nowy rozdział — nie tylko w życiu Benedykta, ale w historii całej Polski.

Jesień 1980 — grudzień 1981

W samym środku wydarzeń.

Solidarność rozwija się w całej Polsce. Powstają organizacje zakładowe, regionalne struktury i niezależne pisma. Benedykt współtworzy tygodnik „Solidarność Ziemi Łódzkiej” i zostaje jego redaktorem naczelnym.

Przez lata pomagał wydawać niezależną prasę w konspiracji, później w ROPCiO. Teraz może robić to dla ruchu, który skupia miliony ludzi.

Fragment pierwszej strony tygodnika Solidarność Ziemi Łódzkiej z 7 sierpnia 1981 roku
„Solidarność Ziemi Łódzkiej”, 7 sierpnia 1981 r. Jeden z numerów wydanych, gdy redaktorem naczelnym był Benedykt Czuma. Zbiory Muzeum w Piotrkowie Trybunalskim.
Maj 1981

Benedykt, mając 40 lat, zostaje członkiem Zarządu Regionu łódzkiego.

Jesień 1981

Uczestniczy w I Krajowym Zjeździe Delegatów Solidarności w Gdańsku.

07 / Internowanie12—13 grudnia 1981

Noc z 12 na 13 grudnia 1981

O północy.

Do mieszkania Czumów przychodzą funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa. Benedykt jest jednym z pierwszych działaczy Solidarności zatrzymanych w Łodzi.

Pyta o podstawę prawną zatrzymania. Funkcjonariusze nie potrafią jej wskazać.

Nie wie, dokąd zostanie zabrany ani co go czeka. Elżbieta zostaje w domu z dwójką malutkich dzieci. Ona również nie wie, co stanie się z mężem.

Benedykt trafia do samochodu milicyjnego wraz z innymi zatrzymanymi. Około piątej rano docierają do Łęczycy.

Po raz kolejny zostaje pozbawiony wolności za działalność opozycyjną. W odosobnieniu spędzi niemal siedem miesięcy.
Wycinek z Trybuny Ludu z 18 grudnia 1981 roku z listą internowanych; widnieje na niej nazwisko Benedykta Czumy
Lista internowanych opublikowana w „Trybunie Ludu” 18 grudnia 1981 r. Nazwisko Benedykta Czumy widnieje pod numerem 10.
Wiadomość od Elżbiety
„Niczym się nie martw. Jest strasznie dużo dobrych ludzi. Są takie dni, że w naszym mieszkaniu drzwi się nie zamykają.”

Fragment listu Elżbiety Czumy do Benedykta.

08 / Solidarność powraca1982—1989

Lipiec 1982 · Benedykt ma 41 lat

Znowu w podziemiu.

Benedykt wychodzi z internowania. Solidarność została rozbita represjami, a jej działacze próbują kontynuować działalność w ukryciu.

Ponownie angażuje się w konspirację. Współpracuje z Tajnym Tymczasowym Zarządem Solidarności Ziemi Łódzkiej i działa w podziemnych strukturach związku.

Siedemnaście lat po współtworzeniu Ruchu znów musi działać w ukryciu. Tym razem ma za sobą także doświadczenie Solidarności, w której zdążyły zorganizować się miliony Polaków.

1986

Powrót do jawności.

Benedykt rozpoczyna współpracę z jawnym Prezydium Zarządu Regionu Solidarności Ziemi Łódzkiej. Choć związek nadal nie może legalnie działać, jego członkowie coraz śmielej występują publicznie.

1989

Odbudowa związku.

Uczestniczy w reaktywowaniu Solidarności w regionie. Ma 48 lat.

Benedykt Czuma, delegat, przemawia przy mikrofonie podczas Walnego Zebrania Delegatów Solidarności Ziemi Łódzkiej
Walne Zebranie Delegatów NSZZ „Solidarność” Ziemi Łódzkiej · 1989 r. Przy mikrofonie Benedykt Czuma, delegat.
1965—1989 · Domknięcie rozdziału

Dwadzieścia cztery lata wcześniej współtworzył tajną organizację niepodległościową;teraz jest świadkiem końca systemu, przeciw któremu występował przez niemal całe dorosłe życie.

09 / W wolnej PolsceOd 1990 roku

Rok 1990. Benedykt Czuma ma 49 lat.

Teraz można
budować.

Polska przechodzi głębokie przemiany. Po dziesięcioleciach komunistycznych rządów powstają nowe instytucje i zmienia się sposób funkcjonowania państwa.

1990—1994

Praca od środka.

Benedykt obejmuje stanowisko dyrektora Wydziału Ogólnego Urzędu Wojewódzkiego w Łodzi. Staje się jednym z najbliższych współpracowników wojewody, odpowiadając za znaczną część pracy organizacyjnej urzędu.

Przez lata organizował działalność ludzi, którzy chcieli zmienić państwo. Teraz może wykorzystać to doświadczenie, pracując wewnątrz jego instytucji.

W administracji wojewódzkiej pozostaje do 1994 roku.

Budynek łódzkiego przedsiębiorstwa Elmet z szyldami hurtowni i sklepu
Łódzki Elmet

Praca i pamięć

Elmet.
Nowa France.

Po zakończeniu pracy w Urzędzie Wojewódzkim Benedykt pozostaje aktywny zawodowo, a swoje kompetencje organizacyjne i zarządcze wykorzystuje w warunkach gospodarki rynkowej. W latach 1998–2000 pełni funkcję zarządcy komisarycznego Łódzkiego Przedsiębiorstwa Handlu Artykułami Technicznymi „Elmet”, a następnie, w latach 2000–2006, kieruje łódzkim oddziałem firmy Nowa France.

Życie polityczne

Współtworzy partię.

Benedykt angażuje się również w życie polityczne wolnej Polski. Jest jednym ze współzałożycieli Zjednoczenia Chrześcijańsko-Narodowego.

Życie rodzinne

Wychowują pięcioro dzieci.

Jednocześnie wraz z Elżbietą wychowuje wielodzietną rodzinę. Od 1993 roku mają pięcioro dzieci.

Działalność publiczna, odpowiedzialność zawodowa i życie rodzinne toczą się równolegle.

Publikacje

Nie porzuca również zainteresowania historią polskiej opozycji.

W 2010 roku wydaje książkę „Łódzka «Solidarność» 1980–1981. Zapis zdarzeń”, a w 2022 roku — „Rok 1989. Jak «poziomki» uratowały demokrację w «Solidarności» łódzkiej”.

Po latach organizowania niezależnej działalności i uczestniczenia w historycznych przemianach sam podejmuje się opisania ich przebiegu — z perspektywy człowieka, który brał w nich udział.

Okładka książki Benedykta Czumy «Łódzka Solidarność 1980–1981»
Okładka książki „Łódzka «Solidarność» 1980–1981. Zapis zdarzeń”

Wolna Polska nie oznacza dla Benedykta końca pracy. Oznacza możliwość podjęcia jej na zupełnie nowych zasadach.

09 / Odznaczenia państwowe1989—2016

Odznaczenia.

Za swoją działalność niepodległościową i publiczną Benedykt Czuma został uhonorowany:

Ilustracja Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski
1989

Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski

Nadany przez prezydenta RP na uchodźstwie Kazimierza Sabbata.

Ilustracja Krzyża Komandorskiego Orderu Odrodzenia Polski
2006

Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski

Nadany przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego.

Krzyż Wolności i Solidarności — widok od przodu
2016

Krzyż Wolności i Solidarności

Grafiki przedstawiają wzory odznaczeń, nie egzemplarze wręczone Benedyktowi Czumie. Daty: PAP. Ilustracje: Krzyż Kawalerski (Magnum045, CC BY-SA 3.0), Krzyż Komandorski (Magnum045, CC BY-SA 4.0) i Krzyż Wolności i Solidarności (Dziennik Ustaw, domena publiczna).

10 / WiaraTo, co pozostawało niezmienne

To, co pozostawało niezmienne.

Budowa kaplicy: murowane ściany oraz osoby pracujące na rusztowaniu
Budowa kaplicy · 22 października 1988 r.

Przez kolejne dziesięciolecia zmieniała się rzeczywistość, w której żył Benedykt. Konspiracja ustępowała miejsca jawnej działalności, więzienie — pracy zawodowej, a komunistyczne państwo — wolnej Polsce.

Nie wszystko jednak podlegało tym zmianom.

Jednym z fundamentów jego życia pozostawała wiara chrześcijańska. Towarzyszyła mu zarówno w latach więzienia i działalności opozycyjnej, jak i w codziennym życiu rodzinnym. Była ważną częścią tego, jak rozumiał człowieka, odpowiedzialność i własne obowiązki.

Wiara w więzieniu
Łódzki Radogoszcz

Wiara nie pozostawała dla Benedykta wyłącznie sprawą osobistą. Angażował się również w życie lokalnej wspólnoty, między innymi uczestnicząc w przedsięwzięciu budowy kościoła na łódzkim Radogoszczu.

11 / DzisiajHistoria, która trwa

Dzisiaj.

Benedykt Czuma doczekał wolnej Polski.

Kiedy w 1965 roku, mając 24 lata, współtworzył konspiracyjną organizację niepodległościową, niewielu wierzyło, że komunistyczny system można pokonać. Minęły jeszcze dwadzieścia cztery lata, zanim Polska rozpoczęła drogę do odzyskania pełnej suwerenności.

Benedykt mógł później przez ponad trzy dekady żyć i pracować w kraju, o którego wolność zabiegał.

Dziś żyjemy w rzeczywistości, która dla niego i wielu ludzi jego pokolenia przez długie lata pozostawała odległym celem.

Benedykt Czuma siedzi na tle gór
Benedykt Czuma w górach · fotografia rodzinna

Ale historia Benedykta pozostawia pytania, które nie straciły aktualności.

Jakie są rzeczy, które mają dla Ciebie prawdziwą wartość?

Czy potrafisz działać na rzecz czegoś, czego rezultatów być może nie zobaczysz?

Czy widzisz w ludziach na ulicy wspólnotę, o którą warto się troszczyć?

Czy masz odwagę podjąć działanie, nawet kiedy inni uważają, że to bez sensu?

Czy działasz w tych miejscach życia, w których aktualnie się znajdujesz?

Czy dostrzegasz, że przed "walką przeciw" musi być odpowiedź na pytanie "walka o co?" i "w jaki sposób"?

Co zrobisz z wolnością i możliwościami, które masz TERAZ?

MateriałyDo dalszego poznania